Jan Goossens: ‘Congo vangt op, Europa ontraadt: dit hypocriet spanningsveld is steeds moeilijker ter verantwoorden’
Wie vorige week het bericht las dat de Verenigde Staten migranten naar Congo deporteren, verslikte zich wellicht in zijn koffie. Een land dat nauwelijks in staat is om voor zijn eigen bevolking te zorgen, zou plots mensen uit een ander continent opvangen.
De Democratische Republiek Congo is al bijna dertig jaar het toneel van één van de dodelijkste conflicten ter wereld, vooral in het oosten. Honderdduizenden vrouwen werden slachtoffer van seksueel geweld. Ontelbaren werden vermoord. En vandaag telt het land naar schatting 6 tot 8 miljoen interne vluchtelingen. In die context klinkt het idee dat Congo migranten uit de VS opvangt op zijn minst surrealistisch.
Wie dieper kijkt, ziet dat het minder om opvang gaat dan om een transactie. Er zou ongeveer 40 miljoen dollar gemoeid zijn met de tijdelijke opvang van een beperkte groep migranten. Dat roept vragen op over motieven, transparantie en vooral over de waardigheid van de mensen die in deze deal betrokken zijn. Migratie wordt zo herleid tot iets mercantiels.
Tegen die achtergrond krijgt ook het huidige bezoek van de Belgische minister Anneleen Van Bossuyt aan Congo een wrange bijklank. Haar missie was duidelijk: Congolese burgers ontraden om naar België te migreren en tegelijk de samenwerking met de Congolese autoriteiten versterken. Maar die boodschap botst met een fundamentele realiteit. Hoe geloofwaardig is het om migratie te ontmoedigen bij een bevolking die leeft in een context van structureel geweld, extreme armoede en politieke instabiliteit?
Met name de situatie in Oost-Congo wordt erg onderschat. Terwijl internationale aandacht verschuift naar andere conflicten (Oekraïne, Gaza, het Midden-Ooisten,…), gaat het geweld in de oostelijke provincies onverminderd door. Gewapende groepen zoals M23 en ADF blijven actief, vaak met externe steun. De bevolking wordt geconfronteerd met plunderingen, willekeurig geweld en een bijna totale afwezigheid van bescherming. Voor velen is migratie geen keuze, maar een overlevingsstrategie.
Daar ontstaat de kern van de paradox. Aan de ene kant opent Congo, onder financiële impuls, zijn deuren voor migranten uit de VS. Aan de andere kant proberen Europa en België diezelfde deur zo gesloten mogelijk te houden voor Congolezen die willen vertrekken. Dat is meer dan een beleidsmatige contradictie. Het is een moreel spanningsveld dat steeds moeilijker te verantwoorden valt.
Ook het politieke debat in België lijkt die spanning onvoldoende te vatten. In het Vlaams Parlement werd de situatie onlnags besproken, maar conclusies blijven voorspelbaar. Resoluties zijn goed onderbouwd, maar missen concrete slagkracht. Ze bevestigen vooral wat al bekend is, zonder te leiden tot doortastende keuzes.
Dat heeft te maken met een ongemakkelijke realiteit. Westerse landen veroordelen het geweld in Oost-Congo, maar sluiten tegelijk economische akkoorden met landen die een rol spelen in datzelfde conflict. De aanwezigheid van strategische grondstoffen, essentieel voor onze energietransitie, zorgt ervoor dat belangen en waarden botsen. Morele verontwaardiging wordt in de praktijk vaak pragmatisch afgezwakt.
De Verenigde Staten illustreren die spanning op hun manier. Na het abrupt terugschroeven van ontwikkelingshulp via USAID, engageerden ze zich recent opnieuw financieel in Congo, onder meer voor gezondheidszorg waar er 900 miljoen dollar werd beloofd. Maar tegelijk sluiten ze deals die migratie externaliseren en mensen reduceren tot instrumenten in een geopolitiek spel. Wat gegeven wordt met de ene hand, wordt elders ruimschoots terugverdiend. Noem het een hypocriete aflatenhandel.
En zijn natuurlijk wel inspanningen: er is humanitaire hulp, diplomatie, en internationale aanwezigheid. Maar die aanpak blijft fragmentair en onvoldoende. Ze houdt mensen in leven, maar verandert niets aan de structurele oorzaken van het conflict. Corruptie, cliëntelisme en straffeloosheid blijven bestaan. Niemand lijkt bereid de politieke of economische prijs te betalen die nodig is voor echte verandering.
Het gevolg is een groeiende kloof tussen intentie en realiteit. Tussen wat gezegd wordt en wat mensen dagelijks ervaren. Voor veel Congolezen betekent dat leven in onzekerheid, geweld en armoede. En nu ook de confrontatie met een overheid die, tegen betaling, migranten uit de VS opvangt terwijl ze haar eigen bevolking nauwelijks perspectief biedt.
Complexiteit is daarbij geen excuus. Integendeel, ze verplicht tot heldere keuzes. Maar die blijven uit. Zowel in Congo zelf als in de internationale gemeenschap zien we vaak dezelfde reflex: problemen erkennen, zonder de consequenties van echte oplossingen te willen dragen.
De opvang van migranten uit de VS past in dat patroon. Het is een beslissing die op korte termijn financieel aantrekkelijk kan lijken, maar die tegelijk de structurele zwaktes van het beleid camoufleert. Ze creëert een schijn van verantwoordelijkheid, zonder de kern van het probleem aan te pakken.
Morele verontwaardiging zonder consequent beleid blijft leeg. Wie werkelijk begaan is met de situatie in Oost-Congo, moet verder durven gaan dan verklaringen en symbolische acties. Dat betekent ook moeilijke keuzes maken, waarin economische belangen niet systematisch primeren op menselijke waardigheid.
Zolang dat niet gebeurt, blijft Oost-Congo wat het al te lang is: een humanitaire ramp waar iedereen over spreekt, maar die niemand echt stopt.
En intussen blijven de mensen waar het om gaat – zowel de Congolezen zelf als de migranten die er nu heen gestuurd worden – achter met de gevolgen van beslissingen waar ze geen enkele controle over hebben.
De migranten zelf weten denkelijk amper wat hen overkomt.
Hopelijk straalt de Congolese vreugde over de Léopards (de Congolese nationale voetbalploeg) die zich vorige week kwalificeerden voor het WK voetbal, een beetje op hen af en kan het de pijn van hun deportatie wat verzachten.
En de Congolezen die het tot in Brussel halen kunnen de volgende match van hun nationale ploeg volgen op het grote scherm ergens in de Matonge-wijk.
Brood en Spelen anno 2026…
Bron: Knack