Hans Duquet: ‘De verkiezingsoverwinning van Peter Magyar in Hongarije toont hoe de strijd tegen extreemrechts gewonnen kan worden’

De vroegere VS-presidentskandidaat Hillary Clinton zei in haar gelukwensen aan de toekomstige Hongaarse premier Peter Magyar terecht: “Het einde van het autocratische regime van Viktor Orban is niet alleen een overwinning voor Hongarije, maar voor alle mensen ter wereld die voor democratie zijn.” Wat bij al die gedeelde vreugde onderbelicht blijft, is de enorme politieke afstand tussen Magyar en Clinton. Maar die afstand verklaart waarom Magyar tegen Orban slaagde, waar Hillary Clinton en later Kamala Harris tegen Donald Trump faalden.

Magyar arriveerde voor zijn overwinningsspeech met een Hongaarse vlag in de hand. Er werd een volkslied gezongen dat zijn campagne had begeleid. Magyar wordt omschreven als een conservatieve patriot. Ik moest daarbij denken aan de stelling van de Nederlandse socioloog Jacques van Doorn (1925-2008) over de opkomst van Adolf Hitler. Die was volgens hem mede te wijten aan de toenmalige Duitse socialisten, die alle verwijzingen naar patriottisme afwezen. Uiterst rechts kreeg zo het monopolie over het patriottisme in de schoot geworpen, waarmee het de arbeiders wist te mobiliseren.

Mensen zijn gemeenschapswezens. Ze willen deel zijn van een groep, ze willen erkenning, en die erkenning moet van anderen komen. Eenzaamheid weegt zwaar op persoonlijk vlak. Het schept gevaren op politiek vlak. De Duitse filosofe Hannah Arendt schreef erover dat het mensen vatbaarder maakt voor totalitair denken.

Een eigen wereld

Dat fundamentele gegeven is de voorbije tachtig jaar in de westerse wereld sterk onder druk komen te staan. Het heeft te maken met een zeer eenzijdige invulling van het begrip vrijheid. Cultureel is het streven naar maximale vrijheid en individuele zelfrealisatie dominant geworden, zeker bij langer geschoolden, maar we zijn vrijheid daarbij te zeer gaan benaderen als de afwezigheid van beperkingen.

Die negatieve definitie van vrijheid geeft niet aan hoe een vrij persoon handelt. Er werd vergeten dat deugd een onafscheidelijk deel is van vrijheid. Maar wat is deugd? Het postmoderne denken heeft iedere aanspraak op waarheid verdacht gemaakt als een verborgen aanspraak op macht: het goede werd een mening tussen alle andere. Zo viel voor velen houvast weg. Inhoudelijk kan iedereen inmiddels alle kanten op. Sociale media zetten daar een turbo op.

Dat gebeurt tegen een achtergrond van snelle technologische veranderingen en opkomende migratiedruk. En doordat iedereen meer en meer in zijn eigen wereld gaat leven, wordt de kloof tussen mensen met een verschillende scholingsgraad groter. Korter geschoolden leven in een eigen wereld die langer geschoolden niet kennen, al menen die laatsten wel voor iedereen te mogen spreken. Korter geschoolden voelen zich dan niet erkend.

Wie de opkomst van extreemrechts wil bestrijden, moet begrijpen dat culturele onvrede vaak zwaarder weegt bij verkiezingen dan economische overwegingen. Het volstaat ook niet te zeggen hoe slecht extreemrechts wel is; het gaat erom de onderliggende sentimenten te vatten en daar adequaat mee om te gaan. De kracht van de democratie is dat ze die sentimenten aan de oppervlakte brengt, want zelfs zeer verwerpelijke politieke krachten wijzen ergens op een probleem. Maar een tegengeluid kan alleen aanslaan als het de bezorgdheden daarrond serieus neemt.

Een Europees spook

Het meest concrete domein waar handelen zich opdringt, is migratie. Die is niet onder controle, omdat circa 80 procent van de afgewezen asielzoekers niet terugkeert, met grote politieke impact. Het is prioritair daar iets aan te doen, zonder te verzeilen in onaanvaardbare toestanden zoals in de Verenigde Staten. De recente goedkeuring in het Europees Parlement van de zogenoemde terugkeerwet is daarom een goede zaak en de kritiek van het ‘nalopen van extreemrechts’ (omdat die wet gesteund werd door extreemrechts) was onterecht. Acties dienen op zichzelf beoordeeld te worden, niet op wie ze steunt. De ambitie om migratie te controleren, is volledig legitiem en zelfs noodzakelijk.

Vergelijk het met de sociale kwestie in de 19de en 20ste eeuw. “Een spook waart door Europa, het spook van het communisme”, schreven Marx en Engels in 1848 in de aanhef van hun Communistisch Manifest. Hoe heilloos het communisme ook was, het stelde de zeer reële sociale kwestie scherp in het licht. Zo daagde het anderen uit er een oplossing voor te vinden, die zich verder ook weinig aantrokken van verwijten dat ze de communisten achternaliepen.

Wie succesvol wil zijn in de strijd tegen extreemrechts, moet dus diepe gevoeligheden bij de bevolking voldoende meenemen. Dat is wat de overwinning van Magyar illustreert: je moet een gemeenschapsbouwer willen zijn.

Je bent dan voor een open gemeenschap en voor migratie, maar beseft dat je niet iedereen kan toelaten en dat een samenleving een basis van gemeenschappelijkheid behoeft. Je zoekt nieuwe wegen voor de toekomst, maar met respect voor wat in het verleden is opgebouwd. Je vindt het belangrijk als gemeenschap samen zaken te realiseren en je durft zeggen dat iedereen daar een inspanning voor moet doen. Je beseft vooral dat een mens meer is dan een geïsoleerd individu dat zijn nut maximaliseert.

Bron: De Standaard

https://www.standaard.be/opinies/de-les-van-peter-magyar-neem-de-bezorgdheden-van-extreemrechts-serieus/146040792.html