Maarten Larmuseau: ‘Wat Kerstmis zegt via een middeleeuwse geboortegordel vol vlekken’
Als er één plaats is waar ze Kerstmis al wekenlang uitbundig vieren, dan is dat Londen. Misschien neem je de komende dagen zelf nog de trein door de tunnel om met familieleden kerstlichtjes te bewonderen, of om met vriendinnen te scoren tijdens de Boxing Day sales. Wie Londen deze kerstperiode bezoekt, kan dat perfect combineren met een korte, verrassende omweg vlak bij St Pancras. Op een goeie honderd meter van het station ligt de Wellcome Collection, een plek waar erfgoed en kunst samenkomen. Je zult het in geen enkel lijstje terugvinden met de ‘must visits’ voor deze kerstvakantie, maar hun minitentoonstelling ‘Expecting: birth, belief and protection’ is een pareltje. Niet groot. Wel raak. Met emoties, geschiedenis en wetenschap, en met een centraal object dat opvallend vuil en bevlekt is.
Het gaat om een perkamenten rol van bijna drie meter, gemaakt in Engeland rond 1500. Hij staat vol christelijke gebeden en religieuze symbolen uit het passieverhaal: dobbelstenen, nagels en kruisen. Heel devoot. En tegelijk vol vlekken die je instinctief wil wegpoetsen zodat het weer ‘mooi’ wordt om tentoon te stellen. Alleen wis je dan precies uit wat dit object zo bijzonder maakt.
Ik gebruik die rol al jaren in mijn lessen genetisch erfgoed. Collega-wetenschappers hebben de vlekken immers laten spreken door zachtjes te wrijven met een soort gum en te kijken welke eiwitten daarin blijven hangen.
Het voor de hand liggende komt eerst: het perkament is schapenhuid. Daarna wordt het pas echt interessant: op het oppervlak zitten sporen van voeding en planten, waaronder honing, granen, schapenmelk en peulvruchten. Precies het soort ingrediënten dat we kennen uit middeleeuwse recepten en remedies rond zwangerschap en bevalling. En dan het meest veelzeggende: er zitten opvallend veel menselijke eiwitten op het perkament die typisch voorkomen in baarmoederhals- en vaginale vloeistof. De gordel was niet alleen bedoeld voor een bevalling, hij is ook gebruikt zoals sommige teksten uit die tijd het letterlijk voorschrijven: als gordel die rond de buik en tussen de heupen werd gewikkeld.
Familiemoment
Er moeten veel van die rollen hebben bestaan, maar door de grote kwetsbaarheid zijn er nog maar enkele over. Ze verbeelden met gebeden, afbeeldingen en die eiwitten iets universeels: de angst en hoop rond geboorte en nieuw leven. In de tentoonstelling staan daarom ook andere objecten en kunstwerken die dat spanningsveld tonen, inclusief hedendaagse werken over ivf-trajecten, miskramen en mislukte zwangerschappen. De makers waarschuwen bezoekers zelfs dat de tentoonstelling emotioneel kan raken.
Voor één keer is dat geen overdrijving. Twee keer hoorde ik er gesprekken die niet op de audiogids staan. De eerste keer biechtte een bezoekster aan een zaalwachtster op dat ze twijfelt of ze met haar nieuwe partner opnieuw aan kinderen wil beginnen. Dat gesprek was zo luid dat ik later die dag terugging om de tentoonstelling nog eens rustig te bekijken. En toen hoorde ik een andere bezoekster tegen haar metgezel vertellen over een collega op het werk die altijd begint te wenen zodra iemand over kinderen begint, omdat het bij haar biologisch niet blijkt te lukken.
Met Kerstmis vieren we een geboorte van tweeduizend jaar geleden die in de traditie vaak als ‘vlekkeloos’ wordt verteld. In het echte leven is het meestal anders: rommelig en onzeker, soms angstaanjagend, vaak mooi, soms pijnlijk. Misschien is dat precies waarom Kerstmis ertoe doet: niet als decor van perfectie, maar als familiemoment waarop je even vertraagt, luistert, en de stilte durft te laten vallen, zodat iemand anders eindelijk kan zeggen wat al te lang op de maag ligt.
En als dat zwaar lijkt: combineer het tijdens het kerstdiner gerust met een extra kroket.
Bron: De Standaard